Via Negativa¿

“Her şeyi açıklayamıyoruz. Bir şeyin ne olduğunu bilmiyor olabiliriz ama ne olmadığını daha net biliriz…” — Nassim Nicholas Taleb

Girişimcilikte bunun anlamı çok basittir: Bir fikrin başarılı olup olmayacağını çoğu zaman bilemeyiz, ama başarısız olacağı şeyler neredeyse daha ilk bakışta kendini belli eder.

Başarılı bir ürün tasarlamak zordur; ama kötü bir ürünü tanımak için uzman olmaya gerek yoktur. İyi bir ortak seçmek belirsizdir; ama yanlış ortak çoğu zaman daha ilk toplantıda kendini ele verir.

Girişimcilik dünyasında negatif bilgi yani ne yapılmaması gerektiği pozitif bilgiden çok daha değerlidir. Çünkü yanlış bir karar, doğru karardan onlarca kat daha hızlı batırır.

İşte bu yüzden pozitif kişisel gelişim kitaplarına tahammül edemiyorum. Hepsi girişimcilere sürekli şunu der: Bunu da öğren, bunu da ekle, bunu da yap, şu alışkanlığı da edin…

Ama neredeyse hiçbiri şunu söylemez: “Bunları yapma. Bunlardan uzak dur. Bunları işinden çıkar.”

Oysa girişimcilik neyi yapacağından çok neyi yapmayacağına karar vermekle kazanılır.

Başarılı şirketler çoğu zaman doğru şeyleri yaparak değil, yanlış şeyleri yapmayarak hayatta kalır. Büyük yıkımlar bir eksikten değil bir fazlalıktan gelir: fazla risk, fazla ego, fazla özellik…

Bu yüzden Via Negativa çıkararak öğrenme girişimciler için sadece bir felsefe değil, hayatta kalma stratejisidir.

İnsan deneyimi, neyin işe yaramadığına dair bilgilerle doludur.

Bir pilotun Microsoft Flight Simulator’da yüzlerce saat uçmuş olması onu profesyonel pilot yapmaz gerçek bir uçağı düşürme ihtimali çok yüksektir. Ama 30 yıllık pilotun bile az da olsa hata payı vardır. Yani zararı bilmek, faydayı bilmekten çok daha kesindir.

Büyük keşifler, sayısız başarısızlığın ardından gelir. Hindistan yüz yılı aşkın başarısızlıktan sonra bağımsız oldu. Ray Kroc 50 yaşına kadar tutunamadı, sonra McDonald’s geldi. Edison’ın meşhur sözündeki gibi:

“Başarısız olmadım. Sadece işe yaramayacak 10.000 yol keşfettim.”

İyi bir fikre ulaşmanın yolu, çok sayıda kötü fikri elemektir. Linus Pauling’in dediği gibi:

“İyi bir fikir edinmenin en iyi yolu, çok sayıda fikir üretmektir.”

İşte bu çıkartarak öğrenme yöntemine Via Negativa denir.

Via Negativa nedir?

Kökeni Tanrı hakkında “ne olmadığını” söyleyerek anlama çabasına dayanan apofatik teolojiye dayanır. İnsan zihni pozitif özellikleri anlamakta yetersiz kaldığı için, Tanrı’ya ancak olmadıkları üzerinden yaklaşılabileceği düşünülür.

Taleb, bunu şöyle tanımlar:

“Yanlış olanı doğru olandan daha net biliriz. Bilgi çıkarma yoluyla büyür. Eklemek karmaşık geri bildirim döngüleri doğurur; çıkartmak daha dayanıklıdır.”

Bir pozitif önermeyi milyonlarca doğrulama bile kesinleştirmez; ama tek bir negatif gözlem onu çürütür.

Milyonlarca beyaz kuğu görmek “tüm kuğular beyazdır”ı kanıtlamaz. Ama bir adet siyah kuğu, teoriyi saniyeler içinde yok eder.

Negatif bilgi, pozitiften daha sağlamdır.

Şarlatan’lar neden hep pozitif konuşur?

Taleb, Antifragile’de şöyle der:

“Sahtekarları, sürekli pozitif tavsiyeler vermelerinden tanırsınız.”

Hayatın öğretisi daha çok ne yapmamak üzerinedir: → Sigara içmemek → Kötü ilişkilerden uzak durmak → Yavaş arkadaşlardan kaçınmak → Kendini bilenden değil, aşırı özgüvenli aptallardan uzak durmak…

Warren Buffett’ın yatırım dünyasının özeti bile negatiftir:

1. Asla para kaybetme.
2. Birinci maddeyi asla unutma.

Kırılganı bildiğimiz için, onu ortadan kaldırmak kazandırır. Kötü bir çalışanı çıkarmak, iyi çalışan eklemekten daha etkilidir. Yanlış olanı yapmamak, doğruyu aramaktan daha kıymetlidir.

Charlie Munger’ın sözüyle:

“Sürekli çok zeki olmaya çalışmak yerine, aptal olmamaya çalışarak uzun vadede daha çok kazandık.”

Başarıyı değil, başarısızlığı inceleyin

Gerçek bilgi başarıdan değil, başarısızlıktan gelir. Çünkü başarı çoğu zaman rastlantıdır. Bu yüzden Taleb hep postmortem yapmayı önerir:

→ Neden başarısız oldun? → Neden iş batmış olabilir? → Neden o ilişki yürümüyor?

Michelangelo’ya “David heykelini nasıl yaptın?” diye sorduklarında verdiği cevap:

“Basit. David olmayan her şeyi çıkardım.”

Mükemmellik, gereksizi çıkarmaktır.

Neden bunu doğal bulmayız?

Çünkü insan doğası:

→ rastlantı tarafından kolay kandırılır, → kendi hikâyelerine aşırı güvenir, → kötü bir şey olmadığında “iyiyi” fark etmez.

Oysa ışık, karanlığın yokluğu; bilgi, cehaletin yokluğu; başarı ise başarısızlığın yokluğudur.

Steve Jobs’ın sözü tam da Via Negativa’nın özüdür:

“Odaklanmak, binlerce iyi fikre hayır diyebilmektir.”

Daha iyi yaşam, daha çok ekleyerek değil yanlışları eleyerek gelir

Bu yüzden Via Negativa yalnızca bir felsefe değil, bir karar mekanizmasıdır. İyi bir hayat, iyi kararlar biriktirmek değildir. Kötü kararları hayatınızdan çıkarmaktır.

Çünkü bazen yapılacak en doğru şey…

Yapmamak.